Inhoud en context van het vermeende overeenkomst
Volgens een intern document van de Europese Unie, dat door verschillende hoofdsteden is goedgekeurd en door Euractiv is ingezien, zouden Amerikaanse autoriteiten in de toekomst de mogelijkheid krijgen om persoonlijke gegevens van Europese reizigers te verzamelen, op te slaan en opnieuw te delen. Dit zou mogelijk gebeuren onder de voorwaarden van een nog te finaliseren visa-overeenkomst, waarmee beide partijen dit jaar willen afsluiten.
Het document, dat de richtlijnen beschrijft voor de onderhandelingstermijnen van de Europese Commissie met de Verenigde Staten, schetst een toekomstbeeld waarin zogenaamde “Versterkte Grensbeveiligingspartnerschappen” centraal staan. Deze partnerschappen worden momenteel voorbereid binnen het mandaat dat de EU heeft vastgesteld. Hoewel de onderhandelingen op papier duidelijke randvoorwaarden bevatten, bestaan er bij juridische experts twijfels over de daadwerkelijke invulling en uitvoering ervan, vooral wat betreft de gebruiksbeperkingen en de bescherming van gevoelige gegevens.
Voorwaarden en risico’s voor gegevensgebruik
Het document stelt dat Amerikaanse autoriteiten gegevens van Europese reizigers kunnen bewaren, delen en hergebruiken indien dat nodig is om bijvoorbeeld onregelmatige migratie aan te pakken en terreurdaden of ernstige criminaliteit te voorkomen, detecteren en bestrijden. Het is echter onduidelijk in hoeverre deze gegevens werkelijk beperkt blijven tot dergelijke doeleinden, en of er voldoende controlemechanismen zullen zijn.
De overeenkomst voorziet verder dat Amerikaans departement van Homeland Security (DHS), dat zich bezighoudt met grenscontrole en immigratie, de meest relevante partij is in de onderhandelingen. Recentelijk is de DHS in het nieuws gekomen door een incident waarbij een immigratieagent, onder haar gezag opererend, een Amerikaanse burger heeft doodgeschoten. Dit versterkt de zorgen rondom de wijze waarop gegevens en bevoegdheden binnen de Amerikaanse overheidsinstanties worden ingezet.
Delen van gegevens met andere Amerikaanse instanties
Volgens het voorstel kunnen gegevens door EU-landen worden gedeeld met andere Amerikaanse instanties indien dit nodig is om ernstige en onmiddellijke bedreigingen voor de openbare veiligheid af te wenden of de vitale belangen van personen te beschermen. De goedkeuring voor dergelijke gegevensdeling vereist enkel dat de EU-landen geïnformeerd worden, niet dat ze vooraf instemmen. Dit zou de mogelijkheid bieden dat andere overheidsinstanties de gegevens kunnen gebruiken voor doeleinden die verder gaan dan het identificeren van personen.
Ook zou deze bepaling de mogelijkheid kunnen bieden om andere beperkende waarborgen te omzeilen, waardoor de gegevens voor uiteenlopende doeleinden toegankelijk kunnen blijven, ondanks de oorspronkelijke intentie om de privacy te beschermen.
Gerichte beschermingsmaatregelen en aanvullingen
De lidstaten streven ernaar dat het uiteindelijke akkoord extra waarborgen biedt ten opzichte van eerdere versies van de onderhandelingen. Zo zal het om een strikt op reizigersgegevens gerichte regeling gaan, waarbij wordt voorkomen dat grote hoeveelheden data worden overgedragen. Het is de bedoeling dat gegevens in eerste instantie zeer beperkt blijven tot de meest essentiële informatie, met een voorkeur voor een gefaseerde uitwisseling waarbij slechts basale gegevens worden gedeeld.
Bovendien willen de lidstaten dat de overeenkomst altijd kan worden stopgezet, mochten de gestelde waarborgen niet langer nageleefd worden door de Amerikaanse zijde. Desalniettemin uiten critici, zoals Jesper Lund van het Deense Digital Rights Group IT-Pol, aanzienlijke twijfel over de daadwerkelijke bescherming van burgerrechten.
Hij stelt dat, ondanks het vermelden van beschikbaarheid van controle- en herstelmechanismen, uit ervaring blijkt dat dergelijke rechten in de praktijk vaak niet ten volle kunnen worden afgedwongen, vooral als het gaat om gegevens die door Amerikaanse autoriteiten worden gebruikt. Volgens hem zal de discretionaire bevoegdheid over datatoegang en -gebruik in de praktijk waarschijnlijk blijven hangen bij de Amerikaanse autoriteiten, die over grote mate van opperbevoegdheid beschikken.
