Heropstanding van de diplomatieke banden en hun regionale implicaties
De leiders van Israël, Griekenland en Cyprus hebben maandag in Jeruzalem voor de eerste keer in tien jaar samengezeten, hetgeen plaatsvindt te midden van weer opvlammende zorgen in de drie hoofdsteden over de regionale ambities van Turkije. Deze heropleving van de betrekkingen wordt nauwlettend gevolgd in Ankara, waar overheidsfunctionarissen vrezen dat de samenwerking tussen de drie landen de regionaal machtsbalans kan verschuiven.
De top richtte zich voornamelijk op energiegerelateerde onderwerpen. Volgens Griekse media maakt deze ontmoeting deel uit van een strategie van de Amerikaanse president Donald Trump voor het Middellandse Zeegebied, waarbij oude projecten opnieuw onder de aandacht worden gebracht. De bijeenkomst vond plaats slechts enkele dagen voordat Cyprus op 1 januari de rotatie van het voorzitterschap van de Europese Unie overneemt, een moment waarop Turkije verwacht wordt de betrekkingen met de EU te bevriezen. Ankara, dat sinds 1974 ongeveer 37% van het eiland bezet houdt, erkent de Republiek Cyprus niet.
Regionale spanningen en veiligheidssituaties
Het tijdstip van de top is ook gevoelig met betrekking tot de situatie in Gaza. Daar nadert de tweede fase van een vredesplan, waarbij onder meer het disfunctioneren van Hamas een rol speelt. Hamas wordt door de EU als een terroristische organisatie beschouwd en krijgt politieke steun van Turkije, wat extra druk legt op de banden tussen Ankara, de regio en de EU.
Tijdens het conflict tussen Israël en Hamas hielden Athene en Nicosia zich aanvankelijk neutraal, ondanks druk uit andere EU-hoofdsteden om een harder standpunt te nemen tegen Tel Aviv. Ze namen niet openlijk de zijde van Israël, maar er was wel frustratie bij Israël over de Griekse beoordeling dat Israël’s reactie op de Hamas-aanvallen van 7 oktober disproportioneel was.
Economische en veiligheidsaspects
De samenwerking tussen de drie landen is de afgelopen jaren vooral versterkt via energiebesprekingen. Turkije verzet zich meestal tegen deze ontwikkelingen, vooral tegen een geplande onderzeese elektriciteitskabel die hun energienetwerken zou verbinden, en stelt dat geen energiegerelateerde beslissingen in de Oost-Middellandse Zee zonder Ankara genomen kunnen worden.
Buiten energie blijven ook langlopende geschillen bestaan, zoals die tussen Griekenland en Turkije over de maritieme grenzen in de Egeïsche Zee. Deze regio zou volgens schattingen grote gas- en olievoorraden bevatten, wat de complexiteit verhoogt.
Defensie en geopolitieke spanningen
Naast energie was defensie ook een belangrijk thema op de agenda. Zowel Athene als Tel Aviv hebben het herhaaldelijk afgewezen dat Turkije de Amerikaanse F-35 straaljagers zou kunnen verkrijgen, aangezien deze wapens een strategisch voordeel in de regio bieden.
Israël bezit al F-35s, terwijl Griekenland contracten heeft getekend voor de aankoop, hoewel de vliegtuigen nog niet operationeel zijn. Tel Aviv heeft ook het verzoek van Turkije om troepen te sturen naar Gaza, nadrukkelijk afgewezen.
De persoonlijke relatie tussen Donald Trump en de Turkse president Recep Tayyip Erdoğan heeft voor enige speculatie gezorgd over een mogelijke verbetering in de betrekkingen, maar gesprekken over Turkije’s terugkeer in het F-35-programma liggen stil. De druk op Ankara nam toe nadat de Verenigde Staten delen van de Moslimbroederschap als terroristische organisatie hadden bestempeld, wat Erdoğan publiekelijk heeft bekritiseerd.
Turkse zorgen over regionale en militaire ontwikkelingen
Turkse functionarissen warnen dat nauwere militaire samenwerking tussen Griekenland, Israël en Cyprus Ankara in de marge drijft. De Turkse minister van Defensie, Yaşar Güler, heeft bijvoorbeeld beschuldigingen geuit dat Griekenland van plan zou zijn Israëlische anti-luchtverdedigingssysteem naar gedemilitariseerde eilanden te verplaatsen, een bewering die Athene ontkent. Güler waarschuwde dat deze eilanden onder de verdragen niet bewapend zouden mogen worden en kondigde aan dat Turkije actie onderneemt.
Op EU-niveau behoudt Turkije haar invloed via migratie, met meer dan vier miljoen vluchtelingen die in het land worden opgevangen. Daarnaast is Ankara niet blij met haar uitsluiting van het EU-conflictbeheersingsinitiatief SAFE, een project dat door Griekenland en Cyprus wordt gesteund, maar door onder andere Duitsland en verschillende Oost-Europese lidstaten wordt betwist. Deze landen vinden dat Turkije ingelijfd moet worden in het bredere veiligheidsraamwerk van Europa.
