De snelle ontwikkeling van AI in de nieuwssector
Volgens het Reuters Institute is de vooruitgang van kunstmatige intelligentie (AI) in mediabedrijven sneller gegaan dan het vermogen van de publieke perceptie, transparantie en vertrouwen om gelijke tred te houden. Europa bevindt zich op een keerpunt in de strijd tegen desinformatie, en uit de gebeurtenissen van 2025 blijkt dat het probleem niet langer uitsluitend draait om valse informatie die online circuleert. In plaats daarvan gaat het dieper: de manier waarop journalistiek, technologie en vertrouwen van het publiek met elkaar verweven zijn, ondergaat ingrijpende veranderingen.
Over analyses binnen nieuwsredacties en media-commentaren is het afgelopen jaar een gemeenschappelijk punt naar voren gekomen: AI beïnvloedt de journalistiek razendsnel, terwijl de institutionele structuren, het publiek en beleidskaders trager reageren. Dit heeft ingrijpende gevolgen voor het vertrouwen in nieuwsvoorziening.
Technologische versnelling en de impact op het nieuws
Het jaar 2025 was gekenmerkt door meerdere, overlappende krachten die de journalistiek beïnvloeden: een snelle technologische vooruitgang, economische druk in nieuwsredacties en de groeiende verwachting dat de journalistiek een stabiliserende rol speelt in een gefragmenteerd medialandschap. In plaats van een enkele disruptive gebeurtenis te noemen, beschrijft het Reuters Institute dit als een cumulatief proces, waarbij de productie, distributie en consumptie van nieuws ingrijpend veranderen.
Tegelijkertijd wordt vertrouwen steeds meer de belangrijkste valuta in het vakgebied. Daarentegen is de weerstand tegen AI binnen de journalistiek niet uniform. Hoewel journalisten zich zorgen maken over verlies van banen, ethische kwesties of kwaliteitsverlies, gebruiken velen reeds AI-tools in praktische toepassingen zoals transcriptie, onderzoeksbegeleiding of inhoudsoptimalisatie.
Deze kloof tussen publieke scepsis en private adoptie onderstreept een bredere vertrouwenskwestie: AI wordt al eerder geïntegreerd dan dat er gedeelde normen en gedragsregels rondom het gebruik ervan bestaan.
De ethiek en de representatie van feiten door AI
De zorgen over vertrouwen worden versterkt wanneer AI wordt ingezet om gebeurtenissen weer te geven. Paula Gürtler, medewerkster bij CEPS, benadrukt dat misrepresentaties door AI in tekst of beeldmaterialen snel het vertrouwen van het publiek kunnen schaden, ongeacht of dat het gevolg is van technische falen of onzorgvuldigheid van journalisten.
Vanuit ethisch oogpunt belicht ze dat het gebruik van AI ook signalen afgeeft aan het publiek. Volgens Gürtler kunnen systemen die illegaal getraind zijn op journalistieke inhoud een legitimiteitsstempel geven, alsof het gebruik van data zonder toestemming acceptabel is — zelfs voor journalisten zelf. Dit leidt tot verontrustende vormen van signaling, vooral wanneer AI-gegenereerde visuals misleidend kunnen zijn en de strijd voor eerlijke vergoeding en goede arbeidsvoorwaarden voor fotojournalisten ondermijnen.
Hoewel veel mediaorganisaties beleid hebben ontwikkeld om transparantie over AI-gebruik te vergroten, waarschuwt Gürtler dat regels alleen niet alle scenario’s kunnen dekken. Ze pleit voor een kritische media-educatie rond AI, inclusief inzicht in de politieke draden die in deze systemen verscholen zitten.
Vertrouwen als kern van de toekomst van AI in de journalistiek
Het rapport ‘Generative AI and News Report 2025’ onderzoekt de perceptie van publiek en journalisten ten aanzien van AI in de journalistiek. Uit de bevindingen blijkt dat mensen gemengde gevoelens hebben: men erkent dat AI kan bijdragen aan efficiëntie, maar blijft over de transparantie, precisie en verantwoordelijkheidsvraag zeer terughoudend.
Cruciaal is dat het vertrouwen afhangt van de wijze waarop AI wordt gebruikt. Wanneer de inzet helder wordt uitgelegd en onder menselijke controle blijft, staat het publiek er positiever tegenover. Deze onzekerheden zijn niet nieuw, maar digitale transformatie heeft de situatie versterkt. De Raad van Europa waarschuwt voor een ingrijpende verandering in het Europees medialandschap, waarbij traditionele controlemechanismen verzwakken en de blootstelling aan gemanipuleerde, lage-kwaliteit of misleidende informatie toeneemt. Dit verhoogt de verantwoordelijkheid van de professionele journalistiek als democratisch instrument.
De “fakenews-bom” ontmantelen
Analisten binnen de media erkennen dat de schaal van de uitdaging niet meer door alleen factchecken kan worden aangepakt. Charlie Beckett, hoofd van het JournalismAI-project aan de London School of Economics, stelt dat de zogenaamde “misinformatie-bom” niet simpelweg kan worden geëlimineerd door controle vooraf — in plaats daarvan moet de journalistiek zich aanpassen aan een omgeving waar feit en fictie steeds meer door elkaar lopen, waarbij valse informatie en contextmanipulatie vaak concurreren om de aandacht op hetzelfde platform.
Het gaat niet om het normaliseren van desinformatie, maar om het erkennen dat veerkracht—het vermogen om ermee om te gaan—realistischer is dan volledige uitroeiing. Deze ontwikkeling beïnvloedt de relatie tussen journalist en publiek, zoals Margaret Simons, een academica en journalist, opmerkt. Zij wijst erop dat AI-instrumenten niet alleen de werkproces binnen redactionele afdelingen veranderen, maar ook de verwachtingen van het publiek over snelheid, personalisatie en autoriteit. Naarmate automatisering zichtbaarder wordt, bestaat het risico dat de legitimiteit van de journalistiek onder druk komt te staan als het publiek niet duidelijk weet wie of wat verantwoordelijk is voor de informatie die zij consumeren.
De weg vooruit: vertrouwen versterken in 2026
Gezamenlijk schetsen deze rapporten een duidelijk beeld voor 2026: desinformatie zal niet verdwijnen en eveneens zal het gebruik van AI in de journalistiek niet afnemen. De kernvraag is of Europa erin slaagt om de infrastructuur voor vertrouwen te versterken — door een transparante AI-governance, veerkrachtige journalistiek en goed geïnformeerde publieken snel genoeg te ontwikkelen om bij te blijven met technologische veranderingen.
Vanuit ethisch oogpunt zijn de belangen democratisch. Gürtler onderstreept dat vertrouwen in de media essentieel is omdat het de werking van de democratie ondersteunt. Wanneer het gebruik van AI dat vertrouwen ondermijnt, is het noodzakelijk om snel manieren te vinden om het vertrouwen te herstellen.
Trust is niet langer slechts een resultaat van accurate informatie, maar wordt vooral beïnvloed door de manier waarop technologieën worden ingezet, uitgelegd en gereguleerd binnen de journalistiek. In die zin kan de strijd tegen desinformatie in 2026 vooral worden gewonnen door het vertrouwen in de systemen die de samenleving informeren, in plaats van alleen te focussen op het opsporen van onwaarheden.
